"Er dingen nu twee kandidaten naar het presidentschap die geen van beiden iets te maken hebben met de vorige 'administrations'. Er zijn geen familiale banden à la George Walker Bush die in de voetsporen trad van zijn vader George Herbert Walker Bush. En geen van beide kandidaten is ooit als vice-president of minister aan de slag geweest in het Witte Huis. Kortom, zowel Barack Obama als John McCain hebben een totaal ander profiel dan de door het leven verwende fils à papa zoals Bush of John Kerry. En dat maakt dat ook de Amerikaanse John-met-de-pet zich kan vereenzelvigen met de kandidaten. Wat de grote interesse van het Amerikaanse volk voor deze verkiezingen verklaart", weet Annemie Neyts.

De Brusselse politica en Minister Van staat is net terug van haar vierde Democratische conventie. Als voorzitster van de Europese liberalen maakte ze eerder ook al de conventies mee waarop Bill Clinton, Al Gore en John Kerry als presidentskandidaat werden verkozen. "Deze laatste conventie was de beste die ik ooit heb meegemaakt. De regie was perfect", stelt ze lachend.

Niet enkel show

"Zo'n conventie is één grote televisieshow die van de eerste tot de laatste minuut geregisseerd wordt. In die mate zelfs dat er per vak van afgevaardigden, een apart regieboek bestaat. Zodat iedereen perfect weet op welk moment hij een bordje met de handtekening van Hillary, of een bordje met de foto van Obama de lucht moet insteken. Maar dat zo'n conventie vooral een mediagebeuren is, dat weet je op voorhand", aldus Annemie Neyts.

"Bij ons in het Westen denken wij nog al te vaak dat zo'n conventie dé Amerikaanse manier van campagnevoeren is. Dat is het uiteraard niet. Een conventie is slechts een momentopname. Een show in de letterlijke zin van het woord waarop de kandidaten worden voorgesteld en die de partijmilitanten moet opzwepen. Maar een kiescampagne omvat ook in Amerika veel meer dan dat. Er wordt ook over inhoudelijke thema's gedebatteerd. Denk maar aan de vele advertenties over de ziekteverzekeringen. Dat is een thema dat heel wat Amerikanen nauw aan het hart ligt. Het aantal niet verzekerden is er onder de Bush-administration gestegen van 35 tot 45 miljoen. Of denk ook aan het buitenlands beleid dat in de campagnes van beide kandidaten een belangrijke plaats inneemt."

Annemie Neyts: "Ik hoop dat multicultureel Amerika de eerste zwarte president in het Witte Huis stemt. Dat zou ook een les zijn voor ons. In Europa wordt de verrijkende inbreng van minderheden nog altijd niet naar waarde geschat."

"Toch speelt het showelement veel meer in de VS dan bij ons", weet communicatiespecialist en bedenker van talloze Vlaamse politieke campagnes Noël Slangen. "Onze Europese stijl is meer no nonsense. Voor de Amerikaanse kiezer gaan onze politici teveel in detail, zijn ze te technisch. Het systeem in de VS drijft vooral op oneliners. Bij ons heb je ook oneliners, maar als daar niet voldoende onder zit, val je bij ons zo door de mand. Let wel, een kiescampagne in de VS vergt fysisch zeer veel van een mens. Je moet in dat verband alvast respect hebben voor het uithoudingsvermogen van Obama en zeker McCain, gezien zijn leeftijd."

Strategie en karakter

Maar naast het showelement worden in Amerika de kiescampagnes opgebouwd rond 'strategy'. Zowel Obama als McCain hebben een hele batterij medewerkers in dienst die niets anders doen dan dag na dag, uur na uur de politieke strategie voor hun kandidaat uitstippelen en bijstellen. Die strategen bepalen hoe McCain zijn tegenkandidaat probeert af te schilderen als een onervaren snaak die geen buitenlandse ervaring heeft. Of hoe Obama dan weer McCain probeert af te schilderen als een oorlogslustige veteraan die aan het handje van Bush loopt.

En hoe je het draait of keert, zo'n strategieën bepalen vaak het beeld dat de gemiddelde Amerikaan over de kandidaten heeft. En bij uitbreiding, wie er uiteindelijk de verkiezingen wint.

"Dat politieke strategieën vaak primeren op de inhoudelijke boodschappen, heeft verschillende redenen", stelt Noël Slangen. "Een eerste is het feitelijk twee-partijensysteem in Amerika. Het gevolg is dat als je voorstander of fan bent van één kandidaat, je heel emotioneel tegen de andere bent. In dat 'emotionele' zit het grote verschil tussen de Amerikaanse en pakweg Belgische politiek. In de VS heeft men het vaak over 'character'. Niet enkel het programma of de ideeën van een kandidaat zijn belangrijk, maar ook zijn persoonlijkheid. Is hij te jong of te oud? Wil of kan je hem vertrouwen? Wat heeft hij in zijn wilde jaren gedaan? Wie zijn zijn familieleden of vrienden?"

Volgens Annemie Neyts ligt in de strategie van Obama net de sleutel tot zijn succes. "Hij gaat veel verstandiger om met de kritiek die door de entourage van zijn tegenkandidaat de wereld wordt ingestuurd, dan de vorige democratische kandidaten.

Annemie Neyts: "Of ik niet liever Hillary Clinton aan Obama's zijde had gezien? Neen, drie presidenten - Obama, Hillary en Bill - in het Witte Huis is wat teveel van het goede."

Dat kwam bijvoorbeeld tot uiting tijdens de conventie. Om de kritiek op zijn politieke onervarendheid, gebrek aan militair inzicht en gebrek aan buitenlandse ervaring te pareren, liet Obama 24 generaals uit het leger op het podium opdraven. Die kwamen volmondig stellen dat niet enkel ervaring maar ook beoordelings- en inschattingsvermogen van cruciaal belang zijn voor een president. Met die zet, met dat beeld, veegde Obama in één klap al die kritieken van tafel. En daarmee bewijst hij dat hij als politiek strateeg meer in zijn mars heeft dan bijvoorbeeld Al Gore of John Kerry."

Vele kleintjes maken ...

Dat Amerikaanse campagnes fundamenteel verschillen van deze bij ons, heeft natuurlijk ook veel te maken met het erg complexe kiessysteem an sich. "Zelfs iemand met bijzonder veel politieke ervaring als Hillary Clinton verslikte zich daarin", stelt Annemie Neyts. "Bij de democraten hanteerde men vroeger het systeem van de winner- takes-it-all tijdens de primary's. Diegene die vroeger de primary won, kreeg alle kiesmannen uit die staat achter zich. Recentelijk schakelde de democratische partij over op een proportionele vertegenwoordiging. Obama heeft dat ten volle benut en is onder het motto elke-kiesman-telt, hard campagne gaan voeren in die staten waar hij normaliter al op voorhand verloren was. Dat heeft hem geen windeiëren gelegd zoals we hebben gemerkt."

Winner takes it all

Dat proportioneel systeem is nog niet van toepassing tijdens de presidentsverkiezingen zelf. Daarbij worden per staat de kiesmannen aangeduid die zullen zetelen in het kiescollege. Het is dat kiescollege dat de president aanduidt en waarin de kiesmannen als één blok stemmen voor die kandidaat die in hun staat de verkiezingen won. "Het 'winner takes it all'-systeem tijdens de echte verkiezingen, maakt dat een partij soms beslist om in een bepaalde staat bijna volledig afwezig te blijven omdat ze er toch niet kan winnen", weet Noël Slangen.

Noël Slangen: "Het grote verschil tussen de Amerikaanse en de Belgische politiek zit in het emotionele. In de VS tellen enkel de ideeën van een kandidaat, maar ook zijn persoonlijkheid. Is hij te jong of te oud? Is hij betrouwbaar?"

"Een gevolg daarvan is dan weer dat je in sommige staten van de VS bijna niets van de campagne ziet in het straatbeeld. Omdat in sommige gebieden nu eenmaal niets te winnen valt voor een kandidaat. Dus je moet zeker niet op elke straathoek een bord verwachten. Als er al stevig campagne wordt gevoerd, is dat via de televisie. Al winnen de jongste jaren ook nog wel andere campagnetools aan belang. Zoals het internet natuurlijk. Dat is logisch gezien de uitgestrektheid van het land. Maar internet is ook belangrijk als een middel om geld in het bakje te krijgen. Zoals Obama dat deed, en via het internet ontelbare kleine giften tot een mega-campagnebudget bijeen sprokkelde."

"Wat ook knap is in de VS, is hoe men de militanten organiseert", gaat Noël Slangen verder. "Daarbij speelt niet zozeer het lokale een rol, maar wel de achtergrond. In iedere staat verenigen de boeren, de homo's, de boekhouders, enzovoort zich in groepen die zich dan voluit inzetten voor hun kandidaat."

Noel Slangen: "Het 'winner takes it all'-systeem maakt dat een partij soms beslist om in een bepaalde staat volledig afwezig te blijven. Waardoor je in sommige staten niets van de campagne ziet."

"Dat engagement is wel niet zo vrijblijvend als bij ons", zegt Annemie Neyts. "Ik heb in Amerika vrijwilligers gesproken die zich contractueel engageren om gedurende volle drie weken volledig beschikbaar te blijven voor de campagne. En zo heeft iedere kandidaat duizenden vrijwilligers. Zo'n engagement is bij ons vaak moeilijk te vinden."

Een les voor Europa

Wie er op 4 november uiteindelijk aan het langste eind zal trekken, daar blijven onze gesprekspartner voorzichtig in. De kansen kunnen immers snel keren. "We mogen vooral McCain niet onderschatten", stelt Noël Slangen. "Wij hebben de neiging om met Europese ogen naar die verkiezingen te kijken. En lijkt het wel eens alsof Obama al gewonnen heeft. Niets is minder waar. McCain is een niet te onderschatten kandidaat die vooral in het binnenland heel sterk staat. Obama is meer een kandidaat van de kustregio's. En de nieuwsberichten die ons bereiken, komen veelal uit de kuststreken. Dat geeft ons al wel eens een vertekend beeld", waarschuwt Noël Slangen die afgaande op de meest recente peilingen wel eens gelijk zou krijgen. Het duo McCain/Palin bouwde in de meest recente prognoses een voorsprong van zowat 5% op.

Annemie Neyts hoopt dat het tij nog kan keren. Haar voorkeur voor Obama is duidelijk. "Sinds de conventie ben ik er meer dan ooit van overtuigd dat hij een ernstig kandidaat is. En met de keuze van Joe Biden als zijn running-mate heeft hij dat gevoel nog versterkt. Of ik niet liever Hillary Clinton aan zijn zijde had gezien? Neen, drie presidenten (Obama, Hillary en Bill) in het Witte Huis had teveel van het goede geweest", lacht Annemie Neyts die hoopt dat de Amerikanen hun stem niet laten bepalen door de huidskleur van Obama.

"Ik hoop dat multicultureel Amerika de eerste zwarte president in het Witte Huis stemt. Dat zou niet enkel fantastisch zijn voor Amerika. Het zou ook een les zijn voor ons, Europeanen die zich steeds meer terugplooien op de eigen nationaliteit en de verrijkende inbreng van minderheden nog steeds niet voluit naar waarde schatten."

Gunter Joye