Tussen het Willem- en Bonapartedok, op de plaats waar ooit het 16de eeuwse Hanzehuis het havenbeeld sierde, wordt binnenkort gestart met de bouw van het prestigieuze MAS. Tegen Pasen 2008 moeten de collecties van ondermeer het Volkskundemuseum, het Nationaal Scheepvaartmuseum en deels het Vleeshuis er hun nieuw onderkomen vinden. De beslissing van het stadsbestuur om op de Hanzestedenplaats een nieuw stedelijk historisch museum in te planten, dateert al van eind jaren ‘90. Er werd toen een internationale architectuurwedstrijd uitgeschreven. Uit 55 inzendingen werden vijf laureaten weerhouden. Het winnende MAS-concept werd in 2000 bekendgemaakt: het ‘Stapelhuis’ van het bureau Neutelings Riedijk Architecten.

Samen 'een Mas’ke doen'

"Het gekozen ontwerp symboliseert een reusachtig stapelhuis. Het verwijst hiermee zichtbaar naar de oude pakhuizen van vroeger”, vertelt directeur en projectcoördinator Carl Depauw. “Het Museum aan de Stroom wordt een grote opeenstapeling van tien enorme natuurstenen dozen, waarin het verhaal van de stad, haar bewoners, de stroom en de haven wordt opgeslagen en getoond. In vier boxen huist een semi-permanente of permanente expositie. Er wordt niet geopteerd om streng chronologisch te werken, wel om verhalen te brengen binnen relevante en universele thema’s. De toren zelf wordt wel méér dan een museum met 370.000 objecten. Het MAS moet ook een mentaal referentiepunt worden. Een visueel sterk baken, waarop de Antwerpenaars trots kunnen zijn. Het moet een plek worden waar mensen elkaar graag ontmoeten. Een bezoek aan het MAS moet een totaalbelevenis worden. Samen ‘een MAS’ke doen’, het zou tof zijn mocht dat een vast begrip worden in Antwerpen.”

Op ‘t Eilandje komen het verleden, het heden en de toekomst van Antwerpen samen. Een bezoek aan het Museum aan de Stroom moet een totaalbelevenis worden.

Adembenemend panorama

Wie een bezoek brengt aan het MAS, zal beloond worden met een ongekend panorama over de stad. De ‘museumboxen’ worden zodanig op elkaar geplaatst, dat er een spiraaltoren ontstaat. Op de bovenste verdieping komt er een polyvalente zaal, een terras en een restaurant, met een gezichtsveld van 360 graden. Liefst 24 uur op 24. “Dat maakt het MAS uniek in Antwerpen. De kathedraal, de Boerentoren en de Oudaan bieden een mooi zicht op de stad, maar zijn niet vrij en permanent toegankelijk. Het MAS daarentegen biedt wél een permanent platform. De toegangen tot de expositieruimten gaan ‘s nachts natuurlijk dicht, maar de buitenste spiraalvormige wandelruimte blijft voor iedereen open. Liefst dus op elk uur van de dag.”

Meer dan alleen MAS...

Het MAS en het FelixArchief worden de absolute blikvangers van de vernieuwde havenwijk. Hiernaast zijn er echter nog tal van gebouwen en instellingen die het Eilandje cultureel (zullen) inkleuren:

• Het stadsarchief zal in 2006 zijn intrek nemen in het dan gerestaureerde historische Sint-Felixpakhuis.


• Het Bonapartedok krijgt een maritieme invulling als museumdok, als een soort ‘bejaardentehuis’ voor oude schepen.


• Het Willemdok wordt verder uitgebouwd tot een moderne jachthaven.


• De beschermde droogdokken, noordelijk van het MAS, worden gerestaureerd en kunnen mogelijk plaats bieden aan historische replica’s.


• De oude kranen (‘havenkathedralen’) worden betrokken bij de maritieme ontwikkeling van ‘t Eilandje.


• Aan het MAS komt een aanlegsteiger voor riviercruiseschepen.


• Red Star Line: tussen 1850 en 1935 emigreerden ruim 3 miljoen Europeanen via de Antwerpse haven naar de Verenigde Staten. Een expositiecentrum ter hoogte van de Rijnkaai brengt het hele verhaal.


• Sinds het najaar van 2000 bevindt het hoofdkwartier van modeontwerper Dries Van Noten zich in het Godefriduspakhuis aan de Oude Leeuwenrui.


• Ook het Filharmonisch Orkest en het Ballet van Vlaanderen namen reeds hun intrek in de havenwijk.


• Wie wil, kan op het Eilandje niet enkel een vleugje cultuur meepikken, maar net zo goed de architectuur van de pakhuizen gaan bewonderen, ontspannen wandelen langs de dokken en het zilte water opsnuiven, genieten van een hapje en een drankje of 's avonds uit de bol gaan in een van de trendy dancings.

Scharnier tussen haven en stad

Depauw beklemtoont vooral de hefboomfunctie van het museumgebouw. Op cultureel en toeristisch vlak, maar vooral ook op socio-economisch en stedenbouwkundig vlak. “Het MAS, met zijn opvallende verschijning, moet een scharnier tussen haven en de oude stadskern worden. We willen de historische band tussen de stad en de rivier, waaraan Antwerpen haar rijke ontstaansgeschiedenis te danken heeft, in ere herstellen. Bijvoorbeeld door langs de kaaien een ‘maritiem lint’ uit te stippelen tussen de kernstad en het Eilandje. Veel te lang hebben we onze rug gekeerd naar de waterkant. Met het nieuwe Eilandje krijgen we eindelijk weer een mooi zicht op de Schelde en de oude dokken. Letterlijk en figuurlijk.”

Verleden, heden en toekomst

Directeur Depauw ziet het MAS ook als een soort reflectieplatform. “Het nieuwe museum wil zijn verantwoordelijkheid nemen als hedendaagse ‘doorverwijslocatie’ naar andere bezienswaardigheden in de buurt. Onder meer naar de Red Star Line en het Felixarchief, die samen met het MAS het ‘geheugen van Antwerpen’ gaan vormen. Op ’t Eilandje komen het verleden, het heden én de toekomst van ’t Stad samen.We willen alle Antwerpenaars hiervan bewust maken. Hoe moet of kan de stad er in het jaar 2050 gaan uitzien? Het MAS wil alle inwoners van Antwerpen hierover laten meedenken. Zij maken immers zélf deel uit van het verhaal Antwerpen. Meer nog: zij zijn Antwerpen. Zoals onze voorouders, en ook de toekomstige generaties een stukje van Antwerpen zijn. Wat zouden de stedelingen er bijvoorbeeld van vinden om vanaf 2008 de geboorteaangifte van hun zoon of dochter in het MAS te doen? Zo gaat elke nieuwe Antwerpenaar al meteen deel uitmaken van het collectieve stadsgeheugen.” Ons lijkt het alvast een tof idee.

Tom Van Caelenberge

Vlaanderen investeert in stadsvernieuwing

Het totaalbudget van het Museum aan de Stroom werd vastgelegd op 53 miljoen euro. Hiervan draagt de Vlaamse overheid 21 miljoen euro en de stad Antwerpen 18 miljoen euro. De resterende 11 miljoen komt voort uit concessies. In functie van het Eilandje investeert Vlaanderen nog in twee andere belangrijke stadsvernieuwingsprojecten. Zo gaat er 2,4 miljoen euro naar de aanleg van het nieuwe stedelijke museumplein op de Hanzestedenplaats, als onderdeel van het MAS. Een subsidie van 2,2 miljoen euro is bestemd voor de herontwikkeling van het nabijgelegen Falconplein en het Zeemanshuis, waardoor het Eilandje niet langer afgesneden wordt van de historische binnenstad.

Het 'geheugen van Antwerpen' verhuist

De verhuizing naar het Sint- Felixpakhuis biedt heel wat opportuniteiten voor het stadsarchief. We vroegen stadsarchivaris Inge Schoups hoe zij de uitwerking van dit gigantische project beleeft en tegemoetziet.

Was het makkelijk om een nieuwe locatie voor het Antwerpse stadsarchief te vinden?

INGE SCHOUPS (IS): “Eenvoudig was het in ieder geval niet. Het gebouw dat we zochten moest immers voldoen aan heel wat voorwaarden. We waren op zoek naar een grote opslagplaats waarbij de brandveiligheid en voorzieningen tegen wateroverlast optimaal moesten zijn. Dankzij de indeling van het Sint-Felixpakhuis, het gebruik van brandwerende deuren, vloeren en verf en de installatie van een performant branddetectiesysteem kunnen we op deze vlakken aan de hoogste standaarden voldoen.

Ook wat betreft diefstalpreventie en klimaatregeling werden kosten noch moeite gespaard. Waar de beperkte lichtinval zorgde dat het Sint-Felixpakhuis een moeilijke herbestemming kende, is dit voor de archivering een groot pluspunt. Door blootstelling aan het licht raken heel wat archieven onherstelbaar beschadigd. In de magazijnen van het Sint-Felixpakhuis is dit over het algemeen geen probleem en in de leeszaal werd gezorgd dat er geen rechtstreeks daglicht kan vallen op plaatsen waar archieven worden geraadpleegd. De kunstverlichting van de werkplekken is volledig afgestemd op het beschermen van kwetsbare stukken.

Wat zullen de voordelen zijn voor de klanten van het stadsarchief?

IS: “Niet alleen voor het archiefbeheer betekent het Felixproject een enorme stap vooruit, onze klanten zullen de archieven in veel betere omstandigheden kunnen raadplegen. Op de zesde verdieping komt een nieuwe leeszaal die plaats biedt aan 120 bezoekers. Dankzij het grote atrium behoren de stoffige archiefbureautjes definitief tot het verleden. Dit zal zeker de kwaliteit van het historisch onderzoek ten goede komen. Bovendien zal ook een ruime infobalie voorzien worden, waaraan iedereen terecht kan met specifieke opzoekingsvragen. Door de extra archiefruimte zal ook bijkomend een nieuw archief onderdak vinden in het FelixArchief.

Wanneer kunnen we terecht in het nieuwe stadarchief?

IS: “Sinds 1998 zijn we bezig met de voorbereiding van de verhuizing van niet minder dan 14 km archief en heel wat waardevolle objecten. De archieven worden herverpakt in zuurvrije dozen met standaardafmetingen zodat ze gemakkelijker te vervoeren en vooral beter te bewaren zijn. De volgende maanden zal dit werk nog intensifiëren. Want we hebben een FelixFeest op vrijdag 18 augustus 2006 gepland. Op die dag zullen de binnenstraat, de kelders en de eerste verdieping plechtig heropend worden. Er zullen allerlei leuke activiteiten georganiseerd worden en je zal de mooiste schatten uit het stadsarchief kunnen bewonderen. Vanaf het academiejaar 2006-2007 zullen het eigenlijke FelixArchief en de nieuwe leeszaal open zijn.

Sabine Van Dooren

Sint-Felix: een pakhuis vol geschiedenis

Wie aan het Eilandje denkt, denkt meteen ook aan de prachtige stapelhuizen die de wijk kenmerken. Met de bijna 57 meter lange gevel aan het Willemdok is het Sint- Felixpakhuis één van de grootste en meest karakteristieke ‘entrepots’ op het eilandje.

De Felix’ werd op initiatief van de Compagnie Générale de Matériels de Chemin de Fer gebouwd naar ontwerp van architect Felix Pauwels. Na een twee jaar lange bouw viel het magazijn in december 1861 al ten prooi aan een enorme brand die het pand grotendeels vernielde. Na de heropbouw, die opnieuw twee jaar duurde, kon het Sint-Felixpakhuis opnieuw in gebruik genomen worden voor de opslag van verbruiksgoederen zoals koffie, hop, graan, kaas, wijn en tabak. Meer dan een eeuw lang zou het pakhuis deze functie vervullen. In 1976 werd het Sint-Felixpakhuis omwille van zijn bijzondere architecturale waarde erkend als historisch monument. Daarmee was het gebouw gered van de sloophamer, maar niet van de leegstand want vanaf 1975 werd nog enkel de benedenverdieping voor opslag gebruikt en stond de rest van de 24.412 m2 opslagruimte leeg. In 1985 verliet de laatste baal tabak het pakhuis en kwam ook de benedenverdieping leeg te staan.

Gepaste invulling

Heel wat pakhuizen op het Eilandje werden de laatste jaren omgevormd tot lofts, kregen een nieuwe bestemming of werden afgebroken. Door zijn enorme omvang, de specifieke architectonische elementen en de beperkte lichtinval bleek het Sint-Felixpakhuis een prachtig, maar moeilijk te herbestemmen, monument.

Maar zoals op elk potje een dekseltje past, kan voor elke gebouw een gepaste invulling gevonden worden. Zo ook voor het Sint- Felixpakhuis. Omdat het stadsarchief aan de Venusstraat uit zijn voegen barstte en niet meer aan de hedendaagse normen op het gebied van klimaatbeheer en brandveiligheid beantwoordde, was het Antwerpse stadsarchief op zoek naar een nieuwe locatie. Na een haalbaarheidsonderzoek bleek het indrukwekkende pakhuis aan de Godefriduskaai de ideale locatie voor een nieuw stadsarchief, het FelixArchief.

Het was een gigantische uitdaging om het oude monumentale pakhuis te transformeren tot een modern archief. In een eerste fase werden heel wat (niet oorspronkelijke) tussenwanden en installaties gesloopt. Bovendien werd ook het dak volledig vernieuwd en voerde men alle brandbeveiligingsmaatregelen uit. Tijdens de tweede fase vond een grondige renovatie plaats van het pomphuis, de 815 houten zuilen en 700 gietijzeren kolommen en de gevels van het pakhuis. Door zijn unieke constructie heeft het Sint-Felixpakhuis niet minder dan zes gevels, waarvan het metselwerk zorgvuldig werd hersteld.

Op 9 maart 2005 gaf Vlaams minister Dirk Van Mechelen het officiële startschot voor de finale derde fase. Momenteel voert men de eigenlijke inrichting van de kantoren en de technische uitrusting van de magazijnen en publieksruimten uit. De totale renovatie van dit enorme gebouw kost 22,5 miljoen euro. De Vlaamse overheid en het Antwerpse provinciebestuur subsidiëren 80% van de restauratiewerken. De overige 20% en de inrichting als archief worden gedragen door de stad.

Statige binnenstraat

Met de nieuwe invulling staan de verzoening tussen het behoud van het historische karakter van het Sint-Felixpakhuis, de veilige bewaring van kostbare archiefdocumenten en een moderne en gebruiksvriendelijke inrichting van de leeszaal en kantoren centraal. Ook de relatie met de buurt wordt aangehaald. De statige binnenstraat, die oorspronkelijk moest dienen om het brandgevaar in te dijken, wordt opengesteld, waardoor een gezellige verbinding tussen het hippe Eilandje en de historische stadskern ontstaat. Op termijn moet het straatje een heuse trekpleister worden met verschillende handelszaken en een grand-café,... Voorlopig werd al een extra filiaal van de openbare bibliotheek ingepland en zijn er een aantal evenementenruimtes in het gebouw voorzien.

Sabine Van Dooren